Destek geri istenirse: iade, faiz ve destekten men

Kamu desteği onaylandığında iş bitmez: hibe de olsa, faiz desteği de olsa, desteğin hangi şartlarla verildiği sözleşmede, yönergede veya Karar metninde yazılıdır ve bu şartlara aykırılık desteğin geri istenmesiyle sonuçlanır. Geri isteme çoğu zaman faiz ya da gecikme zammıyla birlikte yapılır, bazı kurumlar buna birkaç yıllık "destekten men" ekler, ağır durumlarda savcılığa suç duyurusu yapılır.

Bu rehberde KOSGEB, TÜBİTAK, kalkınma ajansları, Ticaret Bakanlığı ihracat destekleri, SGK teşvikleri ve esnaf kredilerinde geri isteme kurallarını ilgili mevzuatın maddeleriyle karşılaştırıyoruz. Başvuru aşamasındaki hatalar için sık yapılan hatalar rehberine, geri ödemeli desteğin normal taksit düzeni için hibe ile geri ödemeli destek farkı rehberine bakabilirsiniz.

Destek hangi durumlarda geri istenir?

Kurumların mevzuatı farklı dille yazılsa da geri istemeye yol açan durumlar büyük ölçüde aynıdır:

1. Yanlış veya yanıltıcı bilgi ve belge: Başvuruda ya da ödeme talebinde gerçeğe aykırı beyan, sahte fatura veya belge.
2. Amaç dışı kullanım: Desteğin, geçici olarak bile, projede öngörülmeyen bir işe harcanması.
3. Desteklenen varlığı elden çıkarmak: Destekle alınan makine veya ekipmanın süre dolmadan satılması, kiraya verilmesi ya da rehin gösterilmesi.
4. Çift destek: Aynı gider için iki farklı kurumdan ya da iki programdan destek alınması.
5. Yükümlülüklere uymamak: İzleme ziyaretini engellemek, istenen bilgi ve belgeyi zamanında vermemek, projeyi sözleşmeye aykırı yürütmek.
6. Şartların sonradan kaybedildiğinin ortaya çıkması: Örneğin KOBİ olmadığı hâlde KOBİ programına başvurmuş olmak.
7. Fazla veya hatalı ödeme: Kurumun ya da sizin hatanızla hak edilenden fazla ödeme yapılması.

İlk dört madde çoğu kurumda "kast" veya "haksız yararlanma" sayılır ve en ağır yaptırımları doğurur. Son madde ise genellikle yalnızca fazlanın iadesiyle sonuçlanır.

Kurum kurum: ne geri alınır, hangi faizle?

Kurum / destek	Geri istenen	Faiz veya fer'i	Dayanak
KOSGEB	Giderilmeyen uygunsuzlukta verilen destek	Yasal faiz	Destek Programları Yönetmeliği md. 9
TÜBİTAK 1507 (kast varsa)	Projeye yapılan tüm ödemeler	Gecikme faizi	1507 Uygulama Esasları md. 51
Kalkınma ajansları	Yapılan ödemeler, sözleşme masrafları	Cezai şart; amaç dışı kullanımda faiz ve cezai şart	Proje ve Faaliyet Destekleme Yönetmeliği md. 17, 39, 40
Ticaret Bakanlığı ihracat destekleri	Haksız veya yersiz alınan ödeme	6183 sayılı Kanun hükümleri	5973 sayılı Karar md. 32
SGK prim teşvikleri	Yersiz yararlanılan teşvik	Gecikme cezası ve gecikme zammı	5510 sayılı Kanun md. 81
Esnaf kredisi (Halkbank)	Ödenmiş Hazine faiz desteği	6183 sayılı Kanuna göre iade	9436 sayılı Karar md. 5 ve 8
İŞKUR işsizlik ödeneği	Kusurdan kaynaklanan fazla ödeme	Yasal faiz	4447 sayılı Kanun md. 50
2022 sayılı Kanun aylıkları	Gerçeğe aykırı belgeyle alınan aylık	Kanuni faiz	2022 sayılı Kanun md. 5

Tablodaki "6183 sayılı Kanun" ifadesi, tutarın vergi gibi bir kamu alacağı olarak takip edileceği anlamına gelir. TÜBİTAK 1507 uygulama esasları, KOBİ tanımına uymadığı hâlde programa başvurduğu anlaşılan işletmenin projesinin yürürlükten kaldırılacağını ve ödemelerin 6183 sayılı Kanunun 51. maddesindeki gecikme zammı oranında faizle tahsil edileceğini de ayrıca düzenler (md. 14).

Destekten men: kaç yıl başvuramazsınız?

Geri ödemenin yanında bazı kurumlar belirli bir süre yeni destek vermez. Sürelerin kaynağı ve başladığı an kurumdan kuruma değişir:

• Kalkınma ajansı: yanıltma, fesih, amaç dışı kullanım: 5 yıl
• Esnaf kredisi: faiz desteğinden haksız yararlanma: 5 yıl
• TÜBİTAK 1507: kast tespiti: 3 takvim yılı
• İhracat desteği: yanıltıcı belgeyle ödeme alma: 1 yıl
• SGK teşviki: kayıt dışı ya da hayali çalışan: 1 yıl
• İhracat desteği: yanıltıcı belge sunma: 6 ay

Bazı ayrıntılar önemli:

• Kalkınma ajansları: Men süresi sonunda destek verilebilmesi, ajansa olan bütün borçların ödenmiş olmasına bağlıdır. Projenin yürütülmesinde görev alıp ağır kusuruyla projenin iptaline yol açan kişiler de aynı beş yıllık yasağa girer.
• İhracat destekleri: Yanıltıcı belge sunma veya bu yolla ödeme alma tekrarlanırsa, yararlanıcının Karar kapsamındaki tüm başvuruları süresiz reddedilir ve destek kapsamından çıkarılır. Yanıltıcı belge düzenleyen danışman gibi hizmet sağlayıcılardan ise yararlanıcılar on yıl hizmet alamaz.
• TÜBİTAK: Kast tespit edilirse o projedeki ödemeler geri alınır; kuruluşun desteklenmekte olan diğer projeleri de, ödenmiş tutarlar geri istenmeksizin yürürlükten kaldırılır ve kararı izleyen üç takvim yılı yeni proje başvurusu kabul edilmez.
• KOSGEB: Destek Programları Yönetmeliği süreli bir men öngörmez; uygunsuzluk tespit edilince destek süreci durdurulur ve uygunsuzluk bitene kadar yeni başvuru kabul edilmez. Uygunsuzluk giderilirse yeni desteklerden yararlanma hakkı devam eder.

KOSGEB'de geri ödeme süreci nasıl işler?

KOSGEB'de iki ayrı durum vardır: geri ödemeli desteğin taksidini ödeyememek ve desteğin sonlandırılması.

Taksit gecikmesi. Girişimci Destek Programı Yönergesinin 37. maddesine göre iş geliştirme desteği proje bitiminden sonra altı ay ödemesiz, üçer aylık dört eşit taksitte geri ödenir; zamanında ödenirse faiz ve komisyon uygulanmaz. Bir taksit gecikirse süreç şöyle ilerler:

1. Taksit ödenmez: Vade tarihinde ödeme yapılmaz
2. 30 gün içinde yazı: KOSGEB borcu işletmeye (ve KGF'ye) bildirir
3. 7 günlük süre: Taksit, vadeden itibaren yasal faiziyle ödenmeli
4. Borcun tamamı muaccel: Kalan tüm taksitler hemen istenebilir
5. Teminat ve takip: Teminat nakde çevrilir ve/veya hukuki işlem

Sonlandırma. Yönergenin 32. maddesine göre iş geliştirme desteği sonlandırıldığında kurul, sonlandırmanın işletmenin kastı veya ağır kusuru olmadan; ölüm, ağır kaza, ağır hastalık, tutukluluk, yangın, deprem, su basması, hırsızlık, finansal yetersizlik veya benzeri bir nedenle olup olmadığına bakar. Böyle bir neden kabul edilirse geri ödemeli destek normal takvimiyle tahsil edilir. Kabul edilmezse borcun tamamı sonlandırma kararı tarihinde muaccel olur ve ödeme tarihinden itibaren yasal faiziyle istenir. Faiz ve kâr payı desteğinde de aynı ayrım geçerlidir: kusursuz sonlandırmada ödenen destek geri istenmez, aksi hâlde yasal faiziyle tahsil edilir.

Yönerge ayrıca destekle alınan makine, teçhizat, kalıp ve yazılımın destek süresince satılamayacağını, kiralanamayacağını ve rehin gösterilemeyeceğini; bunlara haciz veya ihtiyati tedbir konursa durumun yedi gün içinde KOSGEB'e yazıyla bildirilmesi gerektiğini, aksi hâlde destek tutarının yasal faiziyle tahsil edileceğini düzenler (md. 39). KOSGEB yazıları işletmenin e-tebligat adresine gönderildiği için bu adresi düzenli kontrol etmek, kısa sürelerin kaçmaması açısından önemlidir. Başvuru adımlarını KOSGEB başvuru rehberinde anlattık.

Kalkınma ajansı projelerinde fesih ve tazminat

Kalkınma Ajansları Proje ve Faaliyet Destekleme Yönetmeliği süreci aşamalı kurar. Ajansın istediği bilgi ve belgeler zamanında verilmez, izleme ziyareti engellenir ya da proje sözleşmeye aykırı yürütülürse destek durdurulur ve genel sekreter düzeltme için otuz iş gününü geçmeyen bir süre verebilir. Düzelme olmazsa sözleşme feshedilir; yapılan ödemeler, sözleşmeden doğan masraflar ve sözleşmedeki cezai şart yararlanıcıdan tahsil edilir, suç teşkil eden hususlar için savcılığa suç duyurusunda bulunulur (md. 39).

Başvuruda ajansı yanıltan davranış tespit edilirse proje hangi aşamada olursa olsun sözleşme derhal feshedilir (md. 17). Desteğin amacı dışında kullanılması hâlinde destek, sözleşmeye göre tahakkuk eden faizi ve cezai şartıyla derhal geri alınır (md. 40). Mülkiyet kuralı da ayrıca önemlidir: destekle alınan tesis, makine ve ekipman üzerinde, proje süresince ve proje bitiminden itibaren üç yıl boyunca genel sekreterin yazılı izni olmadan üçüncü kişi lehine hak kurulamaz ve bunlar projedeki iş yeri dışında kullanılamaz. Aksi hâlde sözleşmeye göre destek miktarının iki katı tazminat ödenir (md. 43).

Mücbir sebep ve beklenmeyen hâllerde ise sözleşme değiştirilebilir ya da feshedilebilir; bu durumda o tarihe kadar sözleşmeye uygun yapılmış harcamalar destek oranında ödenir. Proje yazım sürecini kalkınma ajansı proje hazırlama rehberinde anlattık.

İhracat destekleri ve SGK teşvikleri

5973 sayılı İhracat Destekleri Hakkında Kararın 32. maddesi, haksız veya yersiz alınan ödemelerin 6183 sayılı Kanuna göre tahsil edileceğini söyler. Taahhütname veya beyannameye aykırı davranılması ya da projede Karardaki proje tanımına aykırı harcama yapılması da aynı sonucu doğurur; destekle alınan makine veya yazılımın destek süresi içinde satılması ya da kiraya verilmesi ise yanıltıcı belge hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. İhracat desteklerinin başvuru tarafını ihracat destekleri rehberimizde bulabilirsiniz.

SGK teşviklerinde en sık görülen sorun, kişiyi sigortalı bildirmemek ya da bildirilen kişinin fiilen çalışmadığının tespit edilmesidir. 5510 sayılı Kanunun 81. maddesine göre bu durumda işveren bir yıl süreyle o maddedeki destek unsurlarından yararlanamaz; yersiz yararlanılan teşvik gecikme cezası ve gecikme zammıyla geri alınır. Hangi teşvikin hangi şartla kullanılabildiğini SGK istihdam teşvikleri rehberinde karşılaştırdık.

Geri ödeme yazısı aldıysanız

• Dayanağı okuyun: Yazıda hangi maddeye dayanıldığını ve geri istenen tutarın hangi ödemelerden oluştuğunu kontrol edin; yukarıdaki tablo hangi kurumun hangi faizi uyguladığını gösterir.
• Süreleri kaçırmayın: KOSGEB'de taksit gecikmesinde tanınan süre yalnızca yedi gündür; TÜBİTAK'ta fazla ödemenin iadesi için bildirimden sonra bir ay vardır.
• Kusursuzluk gerekçesini belgeleyin: KOSGEB kurulunun ya da ajansın mücbir sebep değerlendirmesi, sunduğunuz bilgi ve belgelere dayanır. Sağlık raporu, afet tutanağı, hırsızlık zaptı gibi belgeleri eksiksiz verin.
• Kayıtlarınızı saklayın: Kalkınma ajansı yönetmeliği, proje belgelerinin uygulama bittikten sonra en az beş yıl saklanmasını ve denetimde gösterilmesini ister.

Geri isteme riskini en baştan azaltmanın yolu, başvurduğunuz programın yönergesini ve sözleşmesini imzalamadan önce okumaktır. Size uygun programları uygunluk sihirbazıyla bulabilirsiniz.